|
Reisleiders en Duurzaam Toerisme Een
informatie-brochure voor reisleiders
Inleiding
We houden de toerist graag te vriend en daarom
wordt hij met de grootst mogelijke zorg omringd. De
reisleider is daar in hoge mate verantwoordelijk voor en
is daardoor een van de belangrijkste schakels in het
laten slagen van de vakantie. Samen met de toerist bouw
je aan een reis met meerwaarde en inhoud. Duurzaam Toerisme
Het begrip ‘duurzame ontwikkeling’ kreeg
langzaam maar zeker voet in de aarde en ook de toerisme
industrie ging het hanteren in het streven naar duurzaam
toerisme. De ANVR heeft een speciale brochure uitgegeven
over toerisme en milieu en bij Travel Unie Nederland,
‘s lands grootste combinatie van touroperators is
iemand speciaal voor duurzaam toerisme aangesteld. Omdat reisorganisaties zich steeds meer met
duurzaam toerisme gaan bezighouden zal ook ieder functie
binnen de reiswereld daar een rol in moeten gaan spelen.
De reisleiders hebben daarbij een speciale
verantwoordelijkheid. De rol van de reisleider
De rol van de reisleider is heel belangrijk in
duurzaam toerisme omdat hij of zij het gedrag van de
toerist en het contact tussen de toerist en de lokale
bevolking tot stand brengt en begeleidt. Hij heeft
daarnaast, door de uitleg die hij geeft aan de toerist,
invloed op diens beeldvorming over de bestemming en door
zijn contact met de lokale bevolking ook op haar
beeldvorming over de toerist. Bovendien heeft hij grote
invloed op de reis en de gevolgen ervan voor de toerist
en de bevolking in het bestemmingsgebied. Hij maakt
bijvoorbeeld binnen het reisprogramma keuzes voor
dat ene restaurantje of die bepaalde attractie (en
adviseert toeristen daarbij), daarmee bepalend wie van
de lokale ondernemers aan het toerisme zal verdienen. Na
terugkeer geeft hij zijn ervaringen aan de touroperator
door, die wij dan weer in de volgende reis verwerken
waardoor het duurzame gezicht van het toerisme meer of
minder vorm wordt gegeven. Als we het gestructureerd bekijken zijn er
eigenlijk drie soorten taken, met bijbehorende
activiteiten voor de reisleider; 1. Het organisatorisch en inhoudelijk voor een soepel reisverloop zorgen. O.a.
het vergezellen van een groep toeristen tijdens hun
reis, het oplossen van kleine en grote problemen, het
geven van informatie over de praktische aspecten van de
reis en over de cultuur en gewoonten van de plaats van
bestemming etc.. 2. Interculturele contacten tot stand brengen. O.a. toeristen en lokale
bevolking over elkaar inlichten en contacten mogelijk
maken, conflicten tussen hen oplossen, vooroordelen uit
de weg ruimen etc.. 3. Reizen helpen uitzetten en evalueren. O.a. keuze maken voor faciliteiten ter
plekke, evalueren met de touroperator, rapporteren aan
de touroperator, samenwerken met lokale touroperators en
ondernemers, etc. Aan de hand van deze taken zullen we nu bekijken
hoe je als reisleider om kunt gaan met drie thema’s
uit duurzaam toerisme: natuur en milieu, economische
belangen en cultuur. De reisleider en duurzaam toerisme
Laten we maar met de deur in huis vallen: een
blauwdruk of een gedragscode met tips voor alle
reisleiders over hoe zich op te stellen in alle
situaties, overal ter wereld, bestaat niet. Duurzaam
toerisme is een te gevarieerd begrip, dat in
verschillende situaties verschillend uitpakt. Bovendien
gaat het om mensen die met mensen omgaan en culturen en
mensen verschillen nu eenmaal: elke cultuur en elke
persoon zal een andere aanpak nodig hebben. Aan de hand
van de genoemde drie thema’s zullen we de
verscheidenheid van duurzaam toerisme in vier
continenten duidelijk maken. Daarna zullen we aangeven
wat je als reisleider nodig hebt om je juist te kunnen
opstellen. Let wel, het gaat meer om een instelling die
je jezelf eigen moet maken dan een oplossing voor iedere
situatie! En natuurlijk blijft je belangrijkste taak
voorop staan: de zorg voor het welzijn van de toerist! Natuur en milieu
Elke vorm van economische ontwikkeling heeft
invloed op natuur en milieu, ook toerisme. Maar we
moeten proberen die invloed zo klein mogelijk te houden
en waar mogelijk positief aan te wenden. Maar vaak is
dat moeilijker dan je denkt. Kijk bijvoorbeeld naar de
volgende situaties. Azië
De Himalaya is erg in trek bij toeristen. Vele
bergwandelaars vanuit de hele wereld komen naar Nepal
toe. De grote aantallen bergwandelaars hebben tijdens
hun trektochten natuurlijk ook voedsel nodig. De
verpakking van dit voedsel, de hulpmiddelen ter
bereiding en de restanten voedsel is allemaal ballast
die de toeristen niet mee terug willen nemen. Gevolg is
dat de hoeveelheid achtergelaten afval langzamerhand de
berg die zij beklimmen in een afvalberg doet veranderen. Afrika
In vele ontwikkelingslanden is het voor een
toerist niet verstandig om water uit de kraan te
drinken. Terwijl de lokale bevolking zonder problemen
van het water kan drinken, loopt een toerist de kans om
diarree of andere maag-darm klachten te krijgen. De
oplossing hiervoor is het kopen van water uit flessen.
Een dilemma bij water uit plastic flessen is de lege
plastic fles. Wat doe je er mee? Moet je de lege fles
gewoon weggooien of juist aan de lokale bevolking geven?
Er bestaat in beide gevallen een kans dat je later
dezelfde fles kunt terugkopen, gevuld met lokaal
leidingwater. Is het misschien beter om de lege plastic
fles in stukken te snijden en weg te gooien? Op deze
manier ben je er zeker van dat je de fles niet meer
terug kunt kopen, maar ook de lokale bevolking kan er
niets meer mee. ‘t Is dan alleen nog maar afval. Latijns
Amerika
Als echte natuurvorser wil je tijdens je vakantie
zoveel mogelijk van de lokale natuur zien en ervaren.
Hoe ver dat kan gaan? Heel ver. Soms vergeten toeristen
dat na hun komst ook weer anderen van hetzelfde willen
genieten. De natuurvorser is zich dit meestal wel bewust
maar toch staan zij te kort stil bij de lange termijn
effecten van hun aanwezigheid in een bepaald
natuurgebied. Neem nu een boottochtje door één van de
lagunes van Midden Amerika. Met een
buitenboordmotorbootje worden alle waterwegen
afgevaren op zoek naar dat ene vogeltje, vlindertje of
plantje. Een dag met het bootje door het natuurgebied
verstoort het dierenleven behoorlijk. Maar dat niet
alleen. Het bootje stoot uitlaatgassen uit en een enkele
keer lekt er benzine uit de buitenboordmotor in het
water. En je bent bovendien niet de enige die dat doet. Europa
Het aantal wintersporters dat ‘s winters naar
wintersportgebieden in de Alpen trekt, neemt steeds meer
toe. Deze toename van het aantal toeristen legt een
grote druk op het gebied, niet alleen wat de
voorzieningen betreft, maar vooral ecologisch gezien. De
skihellingen raken steeds voller en daarom worden er
steeds meer bergruggen platgekapt zodat er geskied kan
worden. En als er een winter weinig sneeuw is gevallen,
worden de berghellingen met ‘kunstsneeuw’ bespoten
om toch maar te kunnen skiën. ‘s Zomers is de invloed
van het skiën op de vegetatie van de Alpen duidelijk
waar te nemen. Grote stukken van bergruggen zijn
kaalgeslagen en erosie-effecten zijn op vele plekken te
zien. Tips voor een juiste
opstelling
Waarom zou de toerist rekening moeten houden met
natuur en milieu, als de lokale bevolking in de
bestemmingsge bieden dat nauwelijks doet? Dat lijkt
misschien wel zo, maar heel veel culturen leven, ondanks
afvalproblemen, in een veel grotere harmonie met de
natuur dan wij. Het is niet voor niets dat veel grote
schatten van de natuur in de Derde Wereld te vinden
zijn. Ook hierin kunnen en moeten we van elkaar leren. *De reisleider zal aan de toeristen (en waar
mogelijk aan de lokale bevolking) duidelijk moeten maken
wat goed en wat slecht is voor natuur en milieu, en
indien nodig corrigerend moeten optreden. *Afval richt in de natuur altijd schade aan. Laat
daarom geen afval achter in de natuur en neem zoveel
mogelijk mee terug naar de stad. *In veel gebieden is water een schaars goed. Ga er
daarom zuinig mee om en laat afvalwater niet zomaar in
riviertjes weglopen: waarschijnlijk dient datzelfde
water mensen stroomafwaarts weer tot drinkwater. *Verstoor de rust van de natuur zo weinig mogelijk
en kies voor de milieuvriendelijkste vorm van vervoer. *Luister naar wat de lokale mensen te zeggen
hebben over natuur en milieu. *Als je samen werkt met lokale touroperators,
chauffeurs of reisbegeleiders, overleg dan ook met hun
over natuur en milieu. *Neem deze aspecten ook mee in je evaluatie met
Amicitia. *Lees de brochure van de ANVR: De reiswereld en de
zorg voor het milieu. Economisch belangen
Voor veel mensen in de bestemmingslanden is de
economische kant van het toerisme de belangrijkste. Het
levert werk en inkomen op. In veel landen is dat ook
broodnodig. Voor de toeristen levert dat wel eens
problemen op, en zij kunnen soms in situaties belanden
die problemen opleveren. Azië
In Zuidoost Azië heeft toerisme sterk bijgedragen
aan de economische ontwikkeling. Maar de gelijktijdige
ontwikkeling van het sekstoerisme heeft een enorme
stempel op dat toerisme gedrukt. Niet alleen krijg je
als man die een vakantie naar Thailand of de Filippijnen
boekt, sterk afkeurende reacties, maar eerste en vooral
heeft het geleid tot een onacceptabele toename van het
aantal kinderprostituees. Welke prijs moet je accepteren
voor de ontwikkeling van toerisme? Voor meer informatie
kun je overigens een brochure, speciaal voor reisleiders
over dit thema bestellen bij ECPAT-NL (zie de literatuur
bijlage). Afrika
Wel of geen geld geven aan bedelaars. Als toerist
loop je vaak met deze vraag rond. Puur om het geld gaat
het ons veelal niet, maar is het verantwoord om iemand
op deze manier zijn brood te laten verdienen? Een
sociaal zekerheidssysteem zoals wij dat kennen, komt in
ontwikkelingslanden niet voor. Bij arbeidsongeschiktheid
is men op de eigen familie aangewezen. Bij verlies van arm of been, zit men veelal meteen
aan de grond. Letterlijk en figuurlijk. Vooral als dit
de kostwinner van een gezin overkomt en de naaste
familie niet in staat blijkt te zijn om deze persoon (en
zijn of haar hele familie) extra te onderhouden. De
enige manier om in eigen levensbehoeften te voorzien als
niemand kan steunen is bedelen op straat. En als kinderen nu op straat bedelen? De
structurele consequenties van het geven van geld aan een
kind zijn erg groot. Kinderen kunnen door een dag op
straat te bedelen, thuiskomen met een opbrengst die
driemaal zo hoog ligt als het dagloon van vader of
moeder die in de fabriek werkt. Dit gegeven stimuleert
kinderen niet om naar school te gaan en een vak te leren
om daar hun geld mee te verdienen. Latijns
Amerika
Veel toeristen kiezen voor zekerheid als zij hun
vakantie boeken. Vooral bij vakanties naar vreemde,
onbekende bestemmingen kiest men voor een pakket dat
thuis is samengesteld en gereserveerd. Gekozen wordt
veelal voor grotere, bekende hotels. Bij deze hotels is
duidelijk wat er geboden wordt en is de kwaliteit
gegarandeerd. Maar het geld dat je als toerist het land
binnenbrengt, stroomt via dergelijke multinationale
bedrijven weer terug naar de eigenaars die in Westerse
landen wonen. De ondernemers van het land van bestemming
zouden veel meer profiteren van de komst van toeristen
als deze toeristen in hun bedden zouden slapen. Deze
mogelijkheid wordt meestal wel aangeboden, alleen bij de
reisbureaus in het land waar de toeristen vandaan komen,
is het bestaan veelal niet bekend. Of men is wel op de
hoogte van het bestaan van lokale accommodatie maar kan
niet garant staan voor een acceptabele prijs/kwaliteit
verhouding. Europa
Toeristen houden er vreemde gewoonten op na, die
soms niet ten gunste van de lokale bevolking van het
bestemmingsland uitvallen. Een voorbeeld hiervan is de
enorme karavaan van Nederlanders die ‘s zomers Europa
intrekken met op de trekhaak van hun auto hun tweede
huis. Dit tweede huis, caravan of vouwwagen, is
volgepakt met levensmiddelen waar de Nederlander zo aan
verknocht is. Eigen bier, pinda’s, kaas, aardappelen
en wat al niet meer. De Franse middenstander ziet zijn
inkomsten in de meeste gevallen niet stijgen met de
komst van de karavaan Hollanders. Zijn wijnen en kazen
vinden maar af en toe hun weg naar de Hollandse caravan.
Waarschijnlijk zouden de Zeeuwen er ook niet zo blij
zijn als de Duitse toeristen alles zelf zouden
meebrengen en geen inkopen meer zouden doen bij de
plaatselijke kruidenier. Tips voor een juiste
opstelling
Een van de taken van de reisleider is om tussen de
verschillende economische belangen te bemiddelen.
Daarbij moet hij natuurlijk in de eerste plaats rekening
houden met de belangen van zijn organisatie en van de
toerist. In het streven naar duurzaam toerisme is het
echter ook belangrijk om te kijken naar de economische
belangen van de lokale bevolking. *Denk eraan dat veel van de lokale mensen waar je
contact mee hebt (chauffeurs, gidsen, touroperators) en
hun gezinnen voor hun inkomsten afhankelijk zijn van het
toerisme. *Waar je keuzes kunt maken bijvoorbeeld tussen
restaurants of attracties, kies dan zoveel mogelijk voor
lokale ondernemers. Zoek daarbij uiteraard wel naar een
goede prijs/kwaliteitsverhouding. *Lokaal inkopen is niet alleen een leuke
bezigheid, maar het stimuleert ook de lokale economie. *Hoewel in veel bestemmingen afdingen bij het
leven hoort, en aan toeristen vaak een te hoge prijs
wordt gevraagd, kent afdingen zijn grenzen. Veel (jonge)
straatverkopers werken in opdracht van een baas. Als ze
‘s avonds hun spullen niet verkocht hebben komen ze in
grote problemen. Daarom verkopen ze aan het einde van de
dag vaak tegen elke prijs. Om dan uiteindelijk toch in
de problemen te komen. Probeer als reisleider een beeld
te krijgen van de handel en van de reële prijzen. Deel
dat mee aan je toeristen zodat ze niet teveel betalen,
maar de handelaren ook niet het vel over de oren
trekken. *Voor het omgaan met bedelen is geen echt goede
richtlijn te geven. Hier geldt ook weer, informeer bij
de lokale bevolking. Geef kinderen geen geld maar iets
waar ze voor hun toekomst iets aan hebben, zoals pennen
of schriftjes. Oudere mensen hebben zelden een pensioen
en ook gehandicapten hebben vaak geen middelen van
bestaan. *Betrek je lokale partners ook in de evaluatie van
de reis en geef hun mening door aan Amicitia. *Het ontvangen van commissies door reisleiders
hoort niet thuis in duurzaam toerisme. Al het geld wat
je ontvangt wordt aan de lokale economie onttrokken. En
voor mensen daar betekent zo’n bedrag vaak vele malen
meer dan voor jou! Godsdienst en cultuur
In duurzaam toerisme brengt de reisleider mensen
uit verschillende culturen en godsdiensten in contact en
zorgt ervoor dat daaruit het beste voor alle partijen
voortkomt. Hij is als het ware een interculturele
makelaar. Het resultaat van dat contact moet zijn het
begrip voor elkaars sociale, culturele en religieuze
identiteit. Maar dat dit niet altijd even gemakkelijk
verloopt, mogen volgende voorbeelden duidelijk maken. Azië
Het boeddhisme en het hindoeďsme trekken veel
aandacht onder de Westerse toeristen. Vele tempels
worden overspoeld met toeristen. Bij aankomst bij een
tempel worden de toeristen er door de schoenen bij de
ingang op gewezen dat zij hun schoenen behoren uit te
doen bij betreding van de tempel. Gewillig gehoorzamen
de toeristen. Na het uitdoen van de schoenen stapt de
toerist dan in haar of zijn korte broek of rok zo het
heiligdom binnen. De vraag blijft of daarmee voldoende
respect wordt getoond voor de godsdienst beleving van de
Boeddhisten en Hindoes. Zouden wij het op prijs stellen
als toeristen onze kerken binnenlopen op elk moment van
de dag, bijvoorbeeld tijdens diensten. Laat staan dat
dat in korte broek gebeurt en dat er dan lukraak
foto’s genomen worden. Afrika
Toeristen kijken met hun eigen bril naar de dingen
die er tijdens de vakantie te zien zijn. Bij het zien
van een Afrikaan die langs de kant van de weg met zijn
handen in zijn broek staat, worden een ieders
vooroordelen bevestigd. Zo ziet de ene toerist zijn of
haar idee bevestigd worden dat Afrikanen luie lapzwansen
zijn. De ander vindt in het beeld van de man herkenning
van het idee dat het leven in Afrika ontspannend en
stukken minder jachtig zijn en dichter bij de rust staat
die wij in onze Westerse maatschappij zo nodig missen. Latijns
Amerika
Zo is er een verhaal van een Costa Ricaanse boer
die twee groepen uit Nederland ontvangt: een met
“alternatieve” toeristen en een met
“massa”toeristen. Iedereen verwachtte dat hij liever
te doen zou hebben met de alternatievelingen die voor
“begrip” en “solidariteit” naar Costa Rica
komen, dan met de massatoeristen voor wie het bezoekje
slechts een korte onderbreking van de strandvakantie
zijn. Op de vraag welke toerist hij het liefst ontving
op zijn varkenshouderij, antwoordde hij tot ieders
verbazing dat hij die alternatieve toeristen maar
vreemde vogels vond. In gebrekkig en onbegrijpelijk
Spaans proberen ze hem van alles duidelijk te maken,
vooral dat de hokken van de varkens te klein zijn. En
toen hij ze na de rondleiding een lekker lapje vlees
aanbood, sloegen ze het af omdat ze vegetarisch waren.
Nee, neem nou die ‘massa toerist’. Onder zo’n
groep toeristen zit meestal wel een varkensboer. Zo’n
varkensboer slaat zo eens even één van zijn varkens op
de kont en keurt ze. Met handen en voeten begrijpen ze
elkaar precies als het om de varkens gaat en na afloop
eten ze gezellig een heerlijk varkenslapje. Europa
Binnen Europa bestaan er ook veel vooroordelen die
toeristen tijdens hun vakantie, zonder dat we ons dat
realiseren. Denk aan de toerist die op vakantie is
geweest in Turkije en enthousiast verteld over die
leuke, authentieke koffiehuisjes waar de Turken zich
verzamelen, die hij heeft bezocht. Voor en na terugkomst
van de vakantie wordt echter zo’n zelfde koffiehuis
van die Turken bij hen op de hoek van de straat geen
blik waardig gegund. Er is een verschil tussen “De
Turken” als een mooi volk dat een magisch land ergens
ver weg bewoont en “die Turk” van op de hoek van de
straat. Tips voor een juiste
opstelling
De belangrijkste kwaliteit van de reisleider is
een open houding en de mogelijkheid zaken zowel door de
bril van de toerist als door de ogen van de lokale
bevolking te zien. Alleen dan kunnen vooroordelen
doorbroken worden en kan begrip groeien. *De reisleider zal zowel de toerist als de lokale
bevolking moeten stimuleren om respect te tonen voor
elkaars gewoonten en gebruiken. *Daarvoor moet hij zich wel vooraf goed verdiepen
in de gewoonten en gebruiken van het bezochte land. Hij
moet zich ook een beeld proberen te vormen van de
negatieve en positieve gevolgen van het toerisme in het
bestemmingsland. *Ook in het land zelf blijft het belangrijk om via
je contacten (bijvoorbeeld je chauffeur, touroperator en
gids) een beeld te krijgen van het land. *De toerist moet zich realiseren dat hij te gast
is in een vreemd land en hij moet de instelling hebben
dat hij dat land niet zonder nieuwe vrienden wil
verlaten. De reisleider moet hem daarin stimuleren. *Men moet proberen eenzijdige en eendimensionale
beelden bij de toerist te voorkomen. Daarvoor kun je
ernaar streven om afwisseling en variatie te brengen in
de vormen van contact die er zijn tussen toerist en
lokale bevolking. *Je zult ook soms aan de lokale bevolking (ook de
chauffeurs en gidsen bijvoorbeeld) moeten vragen om
begrip te tonen voor de eigenaardigheden van de toerist. Tot slot
Als reisleider heb je een belangrijke taak in het
tot stand brengen van duurzaam toerisme. Tijdens de
voorbereiding van je reis, op de plaats van bestemming
en na terugkeer bij de evaluatie en door je adviezen aan
ons. We hopen dat je daarbij het bovenstaande als advies
zult gebruiken. Veel succes toegewenst. |