VakantieSpiegel

Zelf duurzaam reizen in ontwikkelingslanden

Wat kun je in de praktijk nu als toerist doen? Bij de vraag of je zelf bijdraagt aan duurzaam toerisme draait alles om de keuzes die je maakt. Door de keuzes die je maakt als toerist heb je invloed op de financiële en sociaal-culturele situatie van de lokale bevolking en heb je invloed op natuur en milieu. De tekst die nu volgt geeft je tips om bij te dragen aan duurzaam toerisme als je (met een groep of individueel) op reis gaat. (Deze teksten zijn vrij uitgebreid. Ze lezen het gemakkelijkst als je ze uitprint. Daarvoor kun je deze printversie gebruiken).

De tekst komt uit een van de websites die je helpen duurzaam te reizen namelijk de Vakantiespiegel, waar je per regio of land kunt zoeken. Er zijn echter ook andere sites zoals van IUCN, met name de Natourdata site en van stichting Reisbewijs. Als je individueel reist kun je ook de TRANSIT database met leuke duurzame accommodaties van stichting Retour raadplegen.

De verantwoord toerist

Een verantwoorde toerist wil natuurlijk in eerste instantie een leuke vakantie. Daarnaast houdt hij er echter oog voor dat zijn reis bijdraagt aan het welzijn van het milieu en de lokale bevolking in het bezochte gebied. Of zoals dat in moderne termen heet: voor Planet, People en Profit.

Planet
We kunnen er kort over zijn: Veel vormen van toerisme zijn niet bepaald goed voor het milieu. Dat geldt niet alleen voor het bekende massatoerisme naar het strand maar ook voor veel vormen van ecotoerisme. Toch hebben we recht op een welverdiende vakantie. Maar we willen wel dat onze reis zo weinig mogelijk schade oplevert voor het milieu, waar mogelijk, goed is voor de natuur.

Profit
Wij hebben bij toerisme al gauw een beeld van romantische stranden etc. Voor veel mensen in ontwikkelingslanden betekent toerisme hebben echter iets heel anders. Dat ligt onder andere aan het feit dat zij zelf vaak niet de kans hebben gehad om op vakantie te gaan, dus ze weten niet echt wat wij daar zoeken. Maar er is nog een andere reden. Waar het voor ons om gaat mensen te ontmoeten, te ontspannen en geld uit te geven, gaat het hen er vooral om geld te verdienen. Vergelijk het met Zeeland: de belangrijkste reden voor het toerisme daar is niet om de Duitse toeristen te leren begrijpen, het gaat om de inkomsten!

People
Hoe je ook reist, als je naar een ontwikkelingsland gaat voor je vrije tijd en je vermaak, steek je qua rijkdom altijd kop en schouders boven de meeste lokale mensen uit. Dat je in staat bent om een aantal weken vrij te nemen, het geld hebt om een vliegticket te kopen en in hotelletjes te slapen, zomaar een visum te krijgen enzovoort, maakt je tot een geprivilegieerd mens.
Daartegenover staat dat het geld dat je ter plekke uitgeeft ten goede kan komen van de mensen die je bezoekt. Let wel: "kan" komen, want dat verschilt nogal per gebied en helaas profiteert in een aantal ontwikkelingslanden de lokale bevolking nauwelijks van toerisme. Of hetdat zo is hangt af van een groot aantal factoren.

Het grootste probleem is dat de belangen van het milieu (planet), van mensen (people) en winst maken (profit) soms op gespannen voet staan. Bij duurzaam toerisme gaat het erom de juiste verhouding te vinden tussen belangen van people, profit en planet. Dat is de kern van duurzame ontwikkeling. (Zie pagina "duurzaam toerisme")

Bij duurzame ontwikkeling gaat het er verder om dat we ervoor zorgen dat lokale mensen zelf in staat gesteld worden voor hun economie, hun cultuur en hun milieu te zorgen. Daarvoor hebben ze dan natuurlijk de middelen nodig en die ontbreken vaak.

Verschillende partijen zijn verantwoordelijk voor de mate waarin toerisme bijdraagt aan duurzame ontwikkeling: overheden, bedrijfsleven etc. Hier gaat het er om wat jij daar als toerist aan bij kunt dragen.

Wat kun je in de praktijk nu als toerist doen?
Bij de vraag of je zelf bijdraagt aan duurzaam toerisme draait alles om de keuzes die je maakt. Door de keuzes die je maakt als toerist heb je invloed op de financiële en sociaal-culturele situatie van de lokale bevolking en heb je invloed op natuur en milieu. Hoe kun je, door goed te kiezen, ervoor zorgen dat die invloed bijdraagt aan duurzame ontwikkeling voor de lokale bevolking en voor de mensen die het het meest nodig hebben? (zie "duurzaam toerisme"). Dat begint al tijdens de voorbereiding van je reis.

De voorbereiding

De voorbereiding begint met het kiezen van de bestemming. Die keuze bepaalt al een groot deel van de duurzaamheid van je vakantie.

Ver weg?
Het begint met de vraag of je persé ver weg moet? Tot de meest vervuilende activiteiten van een vakantie hoort de reis naar de bestemming. Het heeft eigenlijk weinig zin om bijvoorbeeld als ecotoerist in een natuurpark geld uit te geven om de bomen te sparen, als de reis met het vliegtuig daarheen zoveel vervuiling oplevert dat binnen een aantal jaren de bomen sowieso zullen sterven vanwege het resulterende broeikaseffect. Vraag jezelf dus af of je wel zover weg moet, en bekijk daarna de alternatieven om daar te komen. Om je te helpen bij het beantwoorden van die vraag is er een instrument ontwikkeld dat berekent hoeveel milieuschade je met een reis aanricht: de zogenaamde ecologische voetafdruk. Op de pagina's op deze site over de bestemmingen hebben we voor je uitgerekend wat je ecologische voetafdruk is als je naar het betreffende land vliegt.

Mensenrechten?
De meeste mensen zullen tijdens hun reis of hun vakantie nauwelijks te maken krijgen met de schendingen van mensenrechten in de landen die ze bezoeken. De staten die zich daaraan schuldig maken zorgen er wel voor dat dit zich afspeelt achter de coulissen en buiten het gezichtsveld van de toeristen. Voor een aantal toeristen speelt de situatie met betrekking tot mensenrechten in vakantiebestemmingen dan ook geen rol. Wil je verantwoord reizen dan moet je echter wel degelijk rekening houden met de manier waarop in het bezochte land met de mensenrechten wordt omgegaan. De mate waarin je het respect voor mensenrechten laat meewegen is een persoonlijke zaak. Voor de puristen onder ons zou elke schending van mensenrechten een reden moeten zijn om het land niet te bezoeken. Dat is echter bijna een onhaalbare zaak omdat zelfs Nederland onder vuur ligt bij een aantal bepalingen uit de verschillende verdragen die over mensenrechten gesloten zijn. Logischer lijkt het daarom om meer te kijken naar de mate waarin mensenrechten worden geschonden, de relatie die er ligt met de ontwikkeling van het toerisme en de meningen van lokale organisaties. Als je op basis van die vragen moet constateren dat de fundamentele rechten van de mensen die je bezoekt geschonden worden, moet je voor jezelf de volgende vragen proberen te beantwoorden:

wil je je vermaken in een land waar mensen gedwongen worden slavenarbeid te verrichten om jouw vakantie mogelijk te maken?

kun je je vermaken in een land waar op dat moment mensen lijden en onderdrukt worden?

wil je je vakantiegeld afgeven aan een regime dat met dat geld mensen laat verdwijnen en de democratie vertrapt?

wil je touroperators ondersteunen die zich niets aantrekken van maatschappelijk verantwoord ondernemen en geld verdienen aan deze vormen van reizen?

Respect
Een basisvoorwaarde voor duurzaam toerisme is dat de mensen ter plekke het op prijs stellen dat er toeristen komen. Dit lijkt vanzelfsprekend maar is het vaak niet. De lokale bevolking wordt zelden vooraf geraadpleegd over de wenselijkheid van toerisme. Hoewel toerisme vaak voordelen biedt in economische zin zijn er vaak ook groepen in de samenleving die er niet van profiteren en alleen met de negatieve kanten te maken krijgen. Wij gaan ervan uit dat de mogelijkheden voor duurzaam of verantwoord toerisme groter zijn naarmate het toerisme kan rekenen op meer steun van de lokale bevolking. Daarom peilt de Vakantiespiegel de mening van lokale groepen (zoals vrouwen, jongeren, ouderen en de milieubeweging, om te kijken of toerisme en toeristen op hun steun kunnen rekenen. Op basis hiervan kun je eerst bekijken of duurzaam toerisme in de gekozen regio kansen heeft en vervolgens je keuzes aanpassen aan de wensen van de lokale bevolking

Doordruppelen
Tijdens de voorbereiding maak je ook als keuzes die bepalen hoeveel van het geld dat je tijdens je vakantie uitgeeft, bij de lokale bevolking in de bestemming terechtkomt. Dat is belangrijk (zie duurzaam toerisme). Voor een deel heb je dat zelf onder controle omdat je het zelf uitgeeft. Een ander deel komt indirect toch bij de lokale bevolking terecht: geld dat je niet zelf besteedt maar dat via bijvoorbeeld belastingen doordruppelt naar de regio en (misschien) uiteindelijk, in de vorm van onderwijs, gezondheidszorg of sociale uitkeringen, naar de bevolking. Nu is het een kenmerk van ontwikkelingslanden dat juist dit soort zaken slecht geregeld zijn. De kans dat er veel geld terugvloeit naar de lokale bevolking is klein en is afhankelijk van de mate van ontwikkeling van het land en de kloof tussen arm en rijk. Je zou kunnen zeggen, hoe meer ontwikkeld en hoe kleiner de afstand tussen arme en rijk, hoe groter de kansen dat je uitgaven ook op een indirecte manier bij de bevolking terecht komt. Er zijn verschillende instrumenten om dat te bepalen. Een belangrijke is de Human Development Index van UNDP. Om je te helpen hebben we op de pagina's over landen de HDI per bestemming aangegeven.

Voorbereiding
Bereid je goed voor op wat komen gaat. Het lijkt misschien leuk om alles maar op je af te laten komen als je op vakantie gaat, maar de mensen ter plekke hebben er recht op dat je je enigszins aanpast aan hun cultuur en daarop moet je je voorbereiden. Het is bovendien leuker om van begin af aan te weten wat er gebeurt, je mist minder van je vakantie en het helpt je problemen te voorkomen. De landenboekjes uit de serie "Te Gast In" helpen je daar op een hele leuke manier bij.

Individueel of georganiseerd
Vervolgens maak je een keuze of je alles zelf organiseert of dat je met een touroperator reist. Reizigers die hun reis zelf regelen hebben de duurzaamheid ervan in eigen hand. Als je met een touroperator reist worden je keuzemogelijkheden aan de ene kant beperkt, omdat de touroperator een aantal keuzes voor je maakt. Aan de andere kant heb je er ook een mogelijkheid bij: de touroperator wil je graag als klant dus kun je bij hem afdwingen dat hij zich als een duurzame ondernemer opstelt. Als je voor een touroperator kiest, vergewis je er dan ook van dat je met een duurzame ondernemer te maken hebt. Bij de keuze van een touroperator kun je op de volgende zaken letten.

Voor georganiseerde reizigers
Als je voor een touroperator kiest zorg er dan ook voor dat je met een duurzame ondernemer te maken hebt. Waar moet je dan op letten? Terwijl ondernemingen als Shell en Unilever brochures uitgeven over hun duurzaamheidsbeleid zijn individuele touroperators (nog) niet zover. Wel kun je hier en daar op websites of in brochures een en ander over duurzaam toerisme of milieu- en natuurbehoud, ja zelfs over mensenrechten, vinden. Dat juichen wij toe. Maar laat je dan niet te snel misleiden door mooie woorden als "groen", "natuur" en "eco". Soms worden zaken mooier voorgesteld dan ze zijn en het is als geïnteresseerde toerist slim om door te vragen: je geeft een flink bedrag uit en hebt het recht te weten wat voor product je koopt.

Als je interesse vooral uitgaat naar kwesties omtrent het milieu kun je de reisorganisator beoordelen op de volgende punten:

Denk eens aan alle bomen die gekapt worden en alle milieuonvriendelijke inkt die gebruikt wordt om al die brochures van touroperators te drukken. Verzamel die dus niet onnodig en help touroperators zuinig te zijn. En wat doet de touroperator er zelf aan om de schade te beperken?

Heeft het reisbureau en/of de touroperator een beleid op papier met betrekking tot het milieu?

Heeft het reisbureau en/of de touroperator informatie over de touroperators waarmee in het land van bestemming wordt samengewerkt? Houden die zich aan milieu-eisen? Gebruiken die schone auto's? Wat doen die met het afval? En hoe controleert het reisbureau of de Nederlandse touroperator dat?

Stelt de touroperator eisen aan de hotels waarmee samengewerkt wordt met betrekking tot hun beleid ten opzichte van het milieu? Hebben ze een keurmerk? Hoe wordt een en ander gecontroleerd?

Wat is de houding van de touroperator tegenover de vervuiling die het vliegverkeer veroorzaakt? Wat doen ze om die te minimaliseren?

Als je meer over het beleid jegens Mensen (people and profit) wilt weten kun je de volgende vragen stellen:

Werkt de touroperator met lokale touroperators samen? Hoe selecteert hij die?

Hoe selecteert de touroperator zijn hotels? En het vervoer ter plekke?

Controleert de touroperator hoe zijn lokale partners (lokale hotels, lokale touroperators, lokaal vervoer) met hun personeel omgaan? Krijgt dat personeel goed betaalt, bestaan er goede arbeidsvoorwaarden en zijn er opleidingen mogelijk?

Als je daar rondreist wordt er dan bij lokale winkeltjes ingekocht en in lokale restaurantjes gegeten?

Heeft de touroperator de Gedragscode om kindersekstoerisme te bestrijden ondertekend (zie de pagina over de Code of Conduct)

Bezoekt de touroperator landen waar de mensenrechten geschonden worden (zie stuk mensenrechten)

Andere relevante vragen die je aan een touroperator (of aan je reisbureau) kunt stellen:

Een vraag die vaak vergeten wordt als het gaat om duurzaam toerisme, maar in de toerisme-industrie heel belangrijk is: hoe gaat de touroperator om met zijn eigen personeel, en dan met name de reisleiders. (zie www.harmattan.nl) Het gaat dan om de betaling, de contracten, de arbeidsvoorwaarden, verzekeringen, betaalt hij de inentingen (noodzakelijke beroepskosten) etc. Traint hij zijn reisleiders (of moeten ze dat zelf betalen?) en waarop traint hij ze?

Geeft de touroperator aan goede doelen?

Heeft hij dat beleid ook op papier staan, zodat je dat nog eens rustig kunt nalezen en controleren, of doet hij het ad hoc?

Overigens gaat stichting Retour in de toekomst reisorganisaties benaderen voor antwoorden op deze vragen.

Ter plekke

Laten we maar met de deur in huis vallen: een blauwdruk of een gedragscode met tips over wat je als duurzame toerist in alle situaties, overal ter wereld, zou moeten doen, bestaat niet. Duurzaam toerisme is een te gevarieerd en complex begrip, dat in verschillende situaties verschillend uitpakt. Bovendien gaat het om mensen en culturen en mensen en culturen verschillen nu eenmaal van elkaar: elke cultuur en elke persoon zal een andere aanpak nodig hebben. Toch proberen we je hier een aantal handvaten te bieden.

Rekening houden met natuur en milieu
Elke vorm van economische ontwikkeling heeft invloed op natuur en milieu, ook toerisme. Maar we moeten proberen die invloed zo klein mogelijk te houden en waar mogelijk positief aan te wenden.

Toeristen vragen zich soms af waarom ze rekening moeten houden met natuur en milieu, als de lokale bevolking in de bestemmingsgebieden dat nauwelijks doet? Dat lijkt misschien wel zo, maar heel veel culturen in ontwikkelingslanden leven, ondanks afvalproblemen, in een veel grotere harmonie met de natuur dan wij. Het is niet voor niets dat veel grote schatten van de natuur in de Derde Wereld te vinden zijn. Ook hierin kunnen en moeten we van elkaar leren.

Afval richt in de natuur bijna altijd schade aan. Laat daarom geen afval achter in de natuur en neem zoveel mogelijk mee terug naar de stad. Het gebruik van wegwerpverpakkingen en -bestekken is milieubelastend. Bovendien bestaat in ontwikkelingslanden zelden zoiets als een afval ophaaldienst. Mocht je batterijen en/of spuitbussen gebruiken, neem die dan mee terug naar huis, want deze kunnen bijna nergens goed verwerkt worden. Laat artikelen die je in winkels koopt niet in plastic inpakken. Wil je het gebruik van waterflessen vermijden, neem dan zelf een stevige fles mee die je in je hotel met gekookt (of met tabletten gezuiverd) water vult.

Vaak is het moeilijk om de juiste keuzes te maken. Zo is het in veel ontwikkelingslanden niet verstandig om water uit de kraan te drinken. Terwijl de lokale bevolking zonder problemen van het water kan drinken, loopt een toerist de kans om diarree of andere maag-darm klachten te krijgen. De oplossing hiervoor is het kopen van water uit flessen. Een dilemma bij water uit plastic flessen is de lege plastic fles. Wat doe je er mee? Moet je de lege fles gewoon weggooien of juist aan de lokale bevolking geven? Er bestaat in beide gevallen een kans dat je later dezelfde fles kunt terugkopen, gevuld met lokaal leidingwater. Is het misschien beter om de lege plastic fles in stukken te snijden en weg te gooien? Op deze manier ben je er zeker van dat je de fles niet meer terug kunt kopen, maar ook de lokale bevolking kan er niets meer mee. ‘t Is dan alleen nog maar afval.

Verstoor de rust van de natuur zo weinig mogelijk en kies voor de geluidsvriendelijkste vormen van vervoer. Een beperking van de geluidsoverlast, zowel tijdens het vervoer als tijdens je activiteiten, belast het milieu minder.

Water is in veel vakantiegebieden een schaars en kostbaar goed. Verspil het niet! Informeer bij de lokale bevolking of er genoeg water (ook voor hen) beschikbaar is of dat het misschien alleen op rantsoen verkrijgbaar is. Niet alleen het verbruik van water maar ook het produceren van afvalwater leidt tot problemen. Meestal is er geen waterzuivering aanwezig. Neem daarom geen onnodig lange douches en bespaar op was water door je handdoeken en lakens vaker te gebruiken. Laat afvalwater niet zomaar in riviertjes weglopen: waarschijnlijk dient datzelfde water voor mensen stroomafwaarts weer tot drinkwater.

Water: Water is een schaars goed geworden. Deskundigen verwachten dat er, zoals er over olie oorlogen zijn ontstaan, in de toekomst ook oorlogen om water gevoerd zullen gaan worden. Hoewel 2/3de van de aarde bedekt is met water is daarvan slechts 1% geschikt voor menselijk gebruik. Terwijl in Europa het watergebruik op ongeveer 140 liter per dag ligt (waarvan 1/3de om het toilet door te spoelen!), hebben meer dan een miljard mensen slechts 20 liter per dag tot hun beschikking. Bovendien heeft meer dan een miljard mensen geen toegang tot schoon drinkwater. 5 miljoen mensen sterven per jaar aan ziekten die veroorzaakt worden door slecht drinkwater of gebrek aan hygiëne. Is dit relevant voor duurzaam toerisme? Ja, toerisme legt een druk op het waterverbruik in de bezochte gebieden: van het water dat een golfterrein op de Filippijnen verbruikt, kunnen 65 hectare vruchtbaar akkerland gevoed, 15.000 bewoners van de hoofdstad Manila of 60.000 dorpsbewoners verzorgd worden!

Als je voedsel inkoopt zoek dan naar producten die milieuvriendelijk zijn en in dezelfde regio geproduceerd worden.

Koop nooit souvenirs die gemaakt zijn van materiaal van bedreigde diersoorten zoals krokodillentassen, ivoren beeldjes, opgezette dieren. Invoer ervan in Europa is ten strengste verboden. Bij twijfel: niet doen!

Vervoer, vooral als daarvoor veel infrastructuur nodig is, leidt altijd tot milieubelasting. De geluidsoverlast en luchtvervuiling door auto's heeft in veel ontwikkelingslanden, met name in de steden al tot catastrofale gevolgen geleid. Als je van vervoer gebruik maakt probeer je er dan van te verzekeren dat het om schoon en veilig vervoer gaat (als je de keuze hebt…). Huur zo weinig mogelijk zelf een auto, maar neem een taxi. De prijs is vaak gelijk, je loopt minder risico’s, en je ondersteunt de lokale werkgelegenheid. De trein is vaak het milieuvriendelijkste alternatief. Maak in ieder geval zo weinig mogelijk gebruik van het vliegtuig. Dit is meestal de meest milieuvervuilende manier van reizen.

Net als thuis, moet je op je vakantie ook zuinig met energie omgaan. Dat geldt voor stroom maar het geldt bijvoorbeeld ook voor brandhout. Neem in ieder geval een zaklamp en kaarsen mee, want de kans dat stroom uitvalt is vele malen groter dan in Europa. Als je naar een koud gebied gaat (let erop dat het in veel "tropische" bestemmingen, bijvoorbeeld vanwege de hoogte, ook heel koud kan zijn), neem dan dikke kleding mee, zodat je niet altijd op kachels bent aangewezen. Het brandhout dat daarvoor gebruikt wordt is vaak schaars en komt aan de lokale bevolking toe (die vaak niet in staat is om dure isolerende kleding te kopen!). Als je gaat wandelen in de bergen, kook dan op kerosine.

Rekening houden met de economisch belangen
Voor veel mensen in de bestemmingslanden is de economische kant van het toerisme de belangrijkste. Het levert werk en inkomen op. In veel landen is dat ook broodnodig. Het gaat er echter niet alleen om dat zoveel mogelijk geld wordt uitgegeven, het gaat er ook om dat dat goed besteed wordt. Als je in hotels verblijft bijvoorbeeld kun je ervan uitgaan dat in internationale luxe hotels de inkomsten vaak blijven hangen bij de (buitenlandse) eigenaren, maar de lonen zijn daar dikwijls beter dan in de hele kleine hotels die weliswaar eigendom zijn van lokale mensen, maar waar de arbeidsvoorwaarden voor de werknemers soms slecht geregeld zijn of kinderarbeid voorkomt. Probeer de volgende vuistregels te hanteren:

Denk eraan dat veel van de lokale mensen waar je contact mee hebt (chauffeurs, gidsen, touroperators) en hun gezinnen voor hun inkomsten afhankelijk zijn van het toerisme.

Waar je keuzes kunt maken bijvoorbeeld tussen restaurants of attracties, kies dan zoveel mogelijk voor lokale ondernemers. Zoek daarbij uiteraard wel naar een goede prijs/kwaliteitsverhouding.

Probeer uit te vinden (door gesprekken met de lokale bewoners of personeel), hoe het eigendom van het hotel geregeld is en hoe de arbeidsomstandigheden zijn. Om je te helpen bij de keuze van accommodaties verzamelt stichting Retour gegevens over hotels, pensions en kampeerterreinen die zichzelf als duurzaam aanprijzen. Je kunt die vinden bij het land van je keuze of in de linker navigatiebalk, hiernaast.

Bedenk je dat voor veel mensen die in het toerisme werken niet dezelfde arbeidsvoorwaarden gelden als voor ons. Ze hebben geen contract, geen verzekeringen, geen recht op uitkeringen etc. Vaak zijn het de fooien die daarin moeten voorzien. Natuurlijk moet de fooi wel in overeenstemming zijn met de kwaliteit van de dienstverlening en met wat lokaal de gewoonte is. Als je dat niet weet kun je daarnaar informeren. Als de service niet naar behoren was, leg dat dan ook uit aan de betrokkenen.

Arm en Rijk: De rijkdom in de wereld is slecht verdeeld: 4/5de van de rijkdommen van de wereld is in handen van 1/5de van de mensheid (waaronder wij Nederlanders). Van de 6 miljard wereldbewoners moet de helft rondkomen van minder dan 2 US$, en daarvan een derde van minder dan 1 US$, per dag.

Het kan zijn dat je gevraagd wordt steekpenningen te geven ("geld voor een kopje thee"). Het is altijd gevaarlijk om daarop in te gaan; zodra je laat blijken dat je je daarvoor leent, sta je zwak.

Lokaal inkopen is niet alleen een leuke bezigheid, maar het stimuleert ook de lokale economie. De bonte markten behoren vaak tot het hoogtepunt van een reis. Maar onderhandelen en afdingen is niet altijd even gemakkelijk. Echt onderhandelen is een vorm van communicatie en vaak gaat een en ander ook gepaard met uitwisseling van vriendelijkheden, variërend van een vriendelijk lachje tot het samen nuttigen van een kopje thee. Vaak gelden daarbij lokale spelregels die niet zomaar duidelijk zijn. Probeer daar eerst duidelijkheid over te krijgen. Vraag ernaar bij lokale mensen en vraag hun ook naar de normale prijs voor het gewenste product. Er bestaat overigens vaak een verschil tussen de lokale prijs en de prijs voor toeristen. Gezien het verschil in draagkracht is daar o.i. niets mis mee.

Hoewel in veel bestemmingen afdingen bij het leven hoort, en aan toeristen vaak een te hoge prijs wordt gevraagd, kent afdingen zijn grenzen. Veel (jonge) straatverkopers werken in opdracht van een baas. Als ze ‘s avonds hun spullen niet verkocht hebben komen ze in grote problemen. Daarom verkopen ze aan het einde van de dag vaak tegen elke prijs. Om dan uiteindelijk toch in de problemen te komen. Probeer een beeld te krijgen van de handel en van de reële prijzen om niet teveel te betalen, zonder de handelaren het vel over de oren te trekken.

Koop bij vrouwen. Bijna overal rust de verantwoordelijkheid voor het gezin en de kinderen op de schouders van de vrouw. Vaak wordt het geld dat je aan vrouwelijke handelaars en ondernemers uitgeeft direct besteed aan de zorg voor de kinderen.

Als je niet wilt onderhandelen, koop dan in winkels waar prijskaartjes op de producten staan.

Bedelen. Helaas is het zo dat in veel ontwikkelingslanden geen sociale uitkeringen bestaan. Veel mensen die om wat voor reden dan ook, niet kunnen werken en geen familie hebben zoals bejaarden, gehandicapten en ongehuwde moeders, zijn op bedelen aangewezen.
Voor het omgaan met bedelen is geen echt goede richtlijn te geven. Let erop of de lokale mensen zelf iets geven. Dat gebeurt meestal voor tempels of moskeeën. "Echte" bedelaars zitten meestal rustig ergens op straat en vallen je niet lastig. Kinderen moet je eigenlijk nooit iets geven. Bedelende kinderen spijbelen van school en als ze succes hebben met bedelen zullen ze ook nooit meer naar school gaan. Dan kun je beter hulpprojecten voor kinderen ondersteunen. Mocht je toch iets willen geven, geef dan aan hun school, geld, pennen, schriftjes of iets dergelijks.

Rekening houden met cultuur

De vakantie kan nog leuker worden als je met een juiste instelling reist.
Wat verstaan we daaronder?

-	Wees nieuwsgierig, ben niet bang voor nieuwe dingen maar verheug je erover.
-	Accepteer de mensen die je bezoekt als gelijkwaardig, als mensen van vlees en bloed met interessante meningen, niet als culturele objecten in een romantisch decor.
-	Probeer niet een heel continent in twee weken te leren kennen maar duik wat dieper in kleinere regio's, zodat je niet alleen de buitenkant leert kennen.
-	Heb geen haast, neem de tijd en probeer het tijdsbegrip van de lokale mensen te accepteren en over te nemen.
-	Een vriendelijke glimlach kost niets maar is de internationale taal om deuren te openen en sympathie te kweken.
-	Verlies je geduld niet en probeer (zo lang mogelijk) beleefd te blijven. Schreeuwen en hard roepen helpen meestal niet echt en kan als zeer beledigend ervaren worden.
-	Probeer de taal van het gebied te leren, in ieder geval de begroetingen en het bedanken.

In duurzaam toerisme komen mensen uit verschillende culturen in contact. Het resultaat van dat contact zou moeten zijn het begrip voor elkaars sociale, culturele en religieuze identiteit. Maar dat dit niet altijd even gemakkelijk verloopt, zal iedereen duidelijk zijn die zelf gereisd heeft.

Je moet je realiseren dat je te gast bent in een vreemd land en je zou eigenlijk de instelling moeten hebben dat je dat land niet zonder nieuwe vrienden wilt verlaten.

Daarvoor moet je je vooraf goed verdiepen in de gewoonten en gebruiken van het bezochte land. Je moet je een beeld proberen te vormen van de negatieve en positieve gevolgen van het toerisme in het bestemmingsland.

Het wordt altijd gewaardeerd als je echte interesse en respect hebt in het land en voor de mensen die je bezoekt. Het is belangrijk om te weten wat de mensen beweegt, wat voor hen belangrijk is, wat ze van het leven denken en in het bijzonder wat ze van toerisme en toeristen vinden. Daarvoor hebben we meningen van verschillende groepen voor je geïnventariseerd die je per regio kunt terugvinden. Als je de meningen van mensen kent kun je je beter aanpassen en respect tonen. De kern van de Vakantiespiegel is respect voor de lokale mensen in de bestemmingen. We laten hen aan het woord over hun ervaringen en meningen over toerisme en toeristen, zonder daar zelf een waardeoordeel aan te hechten. Deze meningen vind je op de regio pagina's en je kunt deze informatie gebruiken aals aanvulling op de feiten die je uit de reisgidsen haalt.
Daarnaast zijn er ook nog allerlei praktische gedragsregels. Een aantal daarvan hebben we voor je verzameld en voor meer informatie kun je bijvoorbeeld de boekjes uit de serie "Te Gast In…" raadplegen. (www.tegastin.nl)
Met een goede voorbereiding is de kans kleiner dat je tijdens je vakantie mensen voor het hoofd stoot.

Je moet proberen om een eenzijdig en eendimensionaal beeld van de lokale bevolking te voorkomen. Daarvoor kun je ernaar streven om afwisseling en variatie te brengen in de vormen van contact die er zijn met de lokale bevolking.

Arm en rijk. Als je naar een ontwikkelingsland op vakantie gaat kun je niet ontkomen aan het feit dat er een extreem verschil bestaat tussen jouw rijkdom en hun armoede. Dit biedt natuurlijk een voedingbron voor misverstanden en problemen. Het heeft weinig zin om met een schuldgevoel rond te lopen, zeker niet als dat ertoe leidt dat je bijvoorbeeld kinderen probeert te helpen door ze geld te geven of beloften te doen die je niet waar kunt maken (bijvoorbeeld als ze je vragen dat je zult zorgen voor een plek op een Nederlandse opleiding).
Het heeft ook geen zin om continu angstig te zijn voor overvallen, maar zorg er wel voor dat je geen aanleiding geeft: loop niet te koop met geld, sierraden of dure camera's. Verdeel je geld en documenten over verschillende plekken.
De kloof tussen rijk en arm kun je niet overbruggen door in je eentje iedereen geld te geven. Hoewel het misschien wat anoniemer en minder dankbaar lijkt is het veel effectiever om erkende hulpprojecten te ondersteunen. Informeer daarvoor bij ontwikkelingsorganisaties zoals SNV, NOVIB, ICCO, CEBEMO en HIVOS.

Er bestaat een misverstand dat individuele 'alternatieve' toeristen meer begrip creëren dan massatoeristen. Maar dat is niet altijd zo. Zo is er een verhaal van een Costa Ricaanse boer die twee groepen uit Nederland ontvangt: een met 'alternatieve' toeristen en een met 'massa' toeristen. Iedereen verwachtte dat hij liever te doen zou hebben met de alternatievelingen die voor 'begrip' en 'solidariteit' naar Costa Rica komen, dan met de massatoeristen voor wie het bezoekje slechts een korte onderbreking van de strandvakantie is. Op de vraag welke toerist hij het liefst ontving op zijn varkenshouderij, antwoordde hij tot ieders verbazing dat hij die alternatieve toeristen maar vreemde vogels vond. In gebrekkig en onbegrijpelijk Spaans proberen ze hem van alles duidelijk te maken, vooral dat de hokken van de varkens te klein zijn. En toen hij ze na de rondleiding een lekker lapje vlees aanbood, sloegen ze het af omdat ze vegetarisch waren. Nee, neem nou die 'massatoerist'. Onder zo'n groep toeristen zit altijd wel iemand uit een boerenfamilie. Zo'n man slaat altijd wel een keer één van zijn varkens op de kont en keurt ze. Met handen en voeten begrijpen ze elkaar precies als het om de varkens gaat en na afloop eten ze gezellig een heerlijk varkenslapje.

Wij houden van de warmte en de zon en kleden ons daar graag naar. Maar in veel vakantiebestemmingen zijn de normen en waarden wat betreft kleding veel strenger dan bij ons. Ga in ieder geval nooit in strandkleding naar heiligdommen en het is ook niet verstandig schaars gekleed door steden te wandelen. Vooral als vrouw is het verstandig om te kijken naar wat de lokale vrouwen dragen en je kleding daaraan aan te passen. Zelden zul je lokale vrouwen zien in strakke shorts of leggings, met diepe decolletés of strakke topjes zonder bh. Vaak zullen lokale mannen, als ze daaraan niet gewend zijn, dergelijke kleding als een uitdaging ervaren. Topless zonnen is in heel veel vakantiebestemmingen buiten Europa verboden, zelfs in de Verenigde Staten.

Vaak zijn we overweldigd door de gastvrijheid die we in onze vakantiebestemming tegenkomen. Hoewel die in veel ontwikkelingslanden nog op een vele hoger peil ligt dan bij ons, gaat het daarbij eigenlijk nooit om eenrichtingsverkeer. Waar de gastvrijheid tussen lokale mensen onderling altijd wederzijds is is het iedereen duidelijk dat dat in het geval van toeristen minder het geval kan zijn. Toch verwacht men vaak iets terug van de gastvrijheid die men tegenover toeristen toont: dat men zich met elkaar vermaakt, status tegenover de buren, een adres in het buitenland, ondersteuning van de kinderen tot en met een uitnodiging naar je eigen land. Het minste wat je kunt doen als je uitgenodigd wordt is het meebrengen van een cadeautje. Het is een goed idee om uit je eigen land wat dingen mee te nemen (een kalender, foto's, iets voor de kinderen, etc).
Als je uitgenodigd wordt voor eten, realiseer je dan wel dat het als hoogst onbeleefd ervaren kan worden als je zaken laat staan. Maak in ieder geval vooraf duidelijk of je vegetariër bent of niet.

Religies betekenen veel voor mensen. Het is erg belangrijk om met religieuze gebruiken rekening te houden. Verdiep ja daarom in die gebruiken, want je wordt er al heel gauw mee geconfronteerd. Bijvoorbeeld:

-	Voor het betreden van een tempel of moskee moet je je schoenen uittrekken. In veel Hindoe tempels moet je ook alle lederwaren buiten laten, als symbool voor het respect voor leven.
-	In veel landen geldt de linkerhand als onrein, net als de voeten. Daarom eet men alleen met de rechterhand, en als je gaat zitten moet je vermijden om de ander de voetzolen toe te keren. Raak ook niet het hoofd van anderen aan want dat geldt als heilig, vooral bij kleine kinderen.
-	In de vastenmaand Ramadan (vaak rond november/december) mogen Moslims overdag eten noch drinken. Dat heeft voor jou in zoverre gevolgen dat restaurants vaak pas na zonsondergang open gaan.

Dit is slechts een summiere weergave. Lees daarom de boekjes uit de serie Te Gast In, waarin je uitgebreide tips per land krijgt om misverstanden te voorkomen.

In veel vakantiebestemmingen speelt de religie een veel grotere rol dan bij ons. Niet alleen de grote religies zoals boeddhisme, hindoeïsme, islam en christendom, maar ook kleine lokale religies en mengvormen zijn daarbij belangrijk. Vaak hebben zaken die voor ons geen echte, of alleen een financiële waarde hebben, in andere godsdiensten, een religieuze waarde: bomen, koeien, stenen etc. Goden en godinnen zijn van een heel andere orde dan de christelijke god. Als je besluit tempels te bezoeken of deel te nemen in religieuze manifestaties past niets anders dan een onvoorwaardelijk respect. En het is ook goed om eraan te denken dat in een groot aantal ontwikkelingslanden onderdrukking heeft plaatsgevonden, in naam van het christendom. In sommige Aziatische landen worden toeristen die zich uitdrukkelijk op hun christen-zijn beroepen met wantrouwen benaderd.

Bij het kopen van souvenirs moet je er vooral opletten dat ze ook daadwerkelijk in de regio gemaakt zijn. Te vaak zijn "lokale" souvenirs, "made in Hongkong". Koop van mensen die het echt nodig hebben (zie de tips voor lokaal inkopen). Om te voorkomen dat de lokale cultuurschatten worden leeggeplunderd, moet je geen "echte" antiquiteiten kopen. Vaak mag je die ook niet uitvoeren. Hetzelfde geldt voor souvenirs die gemaakt zijn van beschermde dieren.

Wist je dat:

…	sinds 1997, 17.800 Kilo ivoor in beslag genomen zijn sinds 1997 , waarvoor 30.000 olifanten zijn afgemaakt, dat wil zeggen 1 per uur?
…	van het geld voor een tweeweekse reis naar Kenia, 7% door de toerist voor de reis wordt uitgegeven, 83% bij de touroperator blijft hangen en maar 10% echt bij de Keniaanse bevolking terechtkomt?
…	voor elke US-dollar die een toerist in een ontwikkelingsland uitgeeft, verlaat 40 tot 75 $cent dat land weer voor de ontwikkeling van de toerisme sector en voor het importeren van consumptiegoederen voor de toerist?
…	in ontwikkelingslanden 250 miljoen kinderen tussen 5 en 14 jaar kinderarbeid verrichten. 13 miljoen daarvan verdienen hun geld in het toerisme?
…	in ontwikkelingslanden per dag meer dan 35.000 kinderen onnodig sterven, aan oorzaken die makkelijk verholpen kunnen worden: koorts, diarree, griep, honger etc.?

Foto's, dia's en video's bezorgen onvergetelijke herinneringen. Maar let erop dat je de lokale bevolking niet reduceert tot foto-object. Fotografeer niet zonder dat je het vooraf vraagt zelfs niet stiekem van grote afstand. Je zou niet de eerste toerist zijn die daardoor in de problemen komt. Je hoeft de taal niet te spreken maar een vriendelijke glimlach of oogcontact is vaak al duidelijk. Mensen zullen soms niet op de foto willen omdat ze hun nette kleren niet aan hebben of er smerig uitzien. Respecteer dat en geef ze de kans om respectvol op de foto te gaan. En als mensen willen poseren, laat ze dat dan doen, achteraf zijn die foto's vaak erg leuk. Een vriendelijk gesprek kan vaak met een gezamenlijke foto worden afgesloten, en als je beloofd de foto op te sturen zorg er dan voor dat je dat ook waar kunt maken. Als mensen geld vragen voor een foto moet je dat respecteren. Je enige keuze is om te betalen of de foto niet te nemen. Ben heel voorzichtig en respectvol als het erom gaat religieuze gebeurtenissen of personen te fotograferen. Dit ligt vaak heel gevoelig.

In veel landen drijft de armoede vrouwen en kinderen in de prostitutie. Als je van prostituees of betaalde vriendinnetjes gebruik maakt, maak je misbruik van die armoede. Als je met minderjarigen seks bedrijft ben je bijna overal zwaar strafbaar, en als het beschouwd wordt als prostitutie (bijvoorbeeld als je het eten of een jurkje voor je vriendinnetje betaalt), dan kan dat in een aantal belangrijke vakantiebestemmingen met de doodstraf bestraft worden. En zelfs als je het land weet te ontkomen, kun je ook in Nederland nog zwaar gestraft worden. Als je je hierdoor niet aangesproken voelt denk er dan in ieder geval aan dat het Aids probleem in ontwikkelingslanden zeer groot is, vooral onder prostituees en meisjes die met vakantiegangers aanpappen.

Voor veel toeristen zijn Inheemse Volken een attractie. Vaak worden zij echter door hun overheid en hun landgenoten geminacht en worden hun rechten met voeten getreden. En voor het toerisme zijn ze dikwijls niet meer dan exotische objecten in een mooi decor. Maar iedereen is het er eigenlijk over eens dat deze volken en de manier waarop zij leven een belangrijk onderdeel zijn van de culturele rijkdom van onze aarde. En dat hun rechten en manier van leven gerespecteerd en beschermd moeten worden. Toerisme en toeristen kunnen daaraan bijdragen. Daarvoor zijn speciale gedragscodes ontwikkeld. Zie het kader.

Gedragscode Inheemse Volken

Toestemming
Het land waar inheemse volken wonen mag je nooit betreden zonder dat daarvoor toestemming is gegeven door het volk zelf, ook al is dit een langdurig proces.

Erken de rechten van Inheemse Volken
Hoewel dat niet geregeld is zoals dat in ons rechtssysteem gewoon is, is het recht op het land dat ze bewonen door verschillende internationale verdragen aan Inheemse Volken gegeven. Ook al zijn er nationale overheden die daar minder zorgvuldig mee omgaan, zouden toeristen en toeroperators deze rechten altijd moeten erkennen.

Pas op met besmettelijke ziekten
Inheemse volken zijn soms zeer vatbaar voor ziekten die voor anderen "normaal" zijn (griep, verkoudheid etc). Houd daar rekening mee.

Toon respect
Toeroperators en toeristen moeten respect tonen voor inheemse volken. Alle vormen van karikatuur of stereotypering moeten worden vermeden. Het gaat niet om mensen "uit het stenen tijdperk" of "onaangetast door de tijd". Dit kan als zeer beledigend ervaren worden. Het gaat om mensen van deze tijd die hun culturele waarden en normen hebben verdedigd en behouden.

Betaal voor diensten
Inheemse volken hebben veel van hun cultuur bewaard maar maken indien nodig ook gewoon gebruik van diensten waarvoor betaald moet worden (geneesmiddelen, scholing etc). Zij hebben dan ook als ieder ander recht op inkomsten uit toerisme. Als ze geld vragen voor hun diensten aan toeristen gaat het dus niet niet om een "aantasting" van hun cultuur, zoals veel toeristen dat graag (vaak uit eigen belang) zien.

Thuisblijven?

Volgens sommige deskundigen viert de echte duurzame toerist zijn vakantie in eigen land. Reizen met auto's en vliegtuigen heeft vanwege de vervuiling altijd schadelijke gevolgen voor het milieu. Daarom kan de toerist die zijn vakantie echt duurzaam wil vieren het best zo dicht mogelijk bij huis blijven. En veel Nederlanders doen dat. We hebben dan ook niet alleen de voor buitenlanders interessante tulpen, molens en klompen, maar ook steden en cultuur met een kleine "c". We hebben de toerist wat dat betreft veel te bieden, ook op intercultureel gebied. Veel festivals (Oerol op Terschelling, Festival Mundial, Holland Festival, Film Festival Rotterdam, Festival aan de Werf in Utrecht), musea van allerlei allooi, traditionele festiviteiten, enzovoort.
Bovendien hebben we in veel streken ook nog natuur en bijna overal water. Wat dat betreft is Nederland redelijk divers, met zijn Friese meren, de zee, de uitgestrekte heidevelden in Drente en de glooiende heuvels van Zuid-Gelderland en Limburg. Vooral de Waddeneilanden, de Noordzeebadplaatsen, de Veluwe en Brabant en Limburg trekken veel toeristen, zowel voor korte als lange vakanties. Twente, Salland en de Vechtstreek trekken veel Nederlanders aan voor kortdurende vakanties.
Omdat Nederland zo klein is en we redelijk welvarend zijn hebben we ook een adequate sociale wetgeving en wordt de natuur redelijk goed beschermd. Ook de discussie over Duurzame Ontwikkeling kreeg van het begin af aan een plaats op onze politieke agenda. Daaruit vloeide ook aandacht voort voor duurzaam toerisme. Er functioneren in Nederland verschillende platforms om duurzaam toerisme te bevorderen waarin bedrijfsleven, overheden en particuliere organisaties gebroederlijk samenwerken. Omdat het toeristisch bedrijfsleven binnen de vrij strenge kaders van de wetgeving opereert, en omdat je niet ver reist, kun je in Nederland, als je je aan de regels houdt, vrij goed duurzaam op vakantie gaan.

Code of Ethics for Tourists

1.	Travel in a spirit of humility and with a genuine desire to learn more about the people of your host country.
2.	Be sensitively aware of the feelings of other people, thus preventing what might be offensive behaviour on your part. This applies very much to photography.
3.	Cultivate the habit of listening and observing, rather than merely hearing and seeing.
4.	Realise that often people in the country you visit have time concepts and thought patterns different from your own; this does not make them inferior only different.
5.	Instead of looking for that "beach paradise", discover the enrichment of seeing a different way of life, through other eyes.
6.	Acquaint yourself with local customs - people will be happy to help you.
7.	Instead of the Western practice of knowing all theanswers, cultivate the habit of asking questions.
8.	Remember that you are only one of the thousands of tourists visiting this country and do not expect special privileges.
9.	If you really want your experience to be "a home away from home", it is foolish to waste money on travelling.
10.	When you are shopping, remember that the "bargain" you obtained was only possible because of the low wages paid to the maker.
11.	Do not make promises to people in your host country unless you are certain you can carry them through.
12.	Spend time reflecting on your daily experiences in an attempt to deepen your understanding. It has been said that what enriches you may rob an violate others.

Bron: O'Grady, R., 1980 Third World Stopover. Geneva: World Council of Churches)

Terug naar de homepage